Câu chuyện về người đàn ông chọn tên lửa thay vì du thuyền: làm thế nào SpaceX đã thách thức các ông lớn trong ngành không gian để đạt được đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) lớn nhất trong lịch sử

Vào tháng 3 năm 2026, trong khi những người giàu nhất Trái đất tranh giành những người bạn đồng hành xa xỉ—những du thuyền lớn nhất thế giới với nội thất lộng lẫy—Elon Musk đã chọn một con đường hoàn toàn khác biệt. Đánh giá mới nhất của SpaceX đạt 800 tỷ đô la không chỉ là một thành tựu tài chính xuất sắc mà còn là biểu tượng của một lối sống hoàn toàn trái ngược với sự phô trương truyền thống của sự giàu có. Công ty đang chuẩn bị cho năm 2026 với kế hoạch IPO đầy tham vọng: huy động hơn 30 tỷ đô la trong đợt phát hành cổ phiếu lần đầu lớn nhất lịch sử, với tổng giá trị có thể lên tới 1,5 nghìn tỷ đô la.

Nhưng làm thế nào một công ty thành lập từ năm 2002 bởi một người không có kinh nghiệm hàng không vũ trụ, chỉ với 100 triệu đô la, lại có thể vượt qua hàng thập kỷ độc quyền công nghiệp? Câu trả lời không nằm ở những xa xỉ và nội thất lộng lẫy, mà ở chỗ đã thách thức các quy luật kinh tế đã được thiết lập của ngành công nghiệp không gian.

Khi một lập trình viên trẻ quyết định rằng tên lửa là số phận của anh ta

Năm 2001, Elon Musk rời PayPal với hơn trăm triệu đô la trong túi. Anh có thể theo con đường truyền thống của Thung lũng Silicon: trở thành nhà đầu tư, cố vấn, hoặc đơn giản là nghỉ hưu hưởng thụ cuộc sống. Thế nhưng, ở tuổi 30, anh đã đưa ra một quyết định mà không ai ngờ tới. Anh muốn chế tạo tên lửa và đi tới Sao Hỏa.

Đó không phải là ý tưởng viển vông. Musk đã đắm chìm trong việc đọc hàng trăm tài liệu kỹ thuật và đã phân tích tỉ mỉ chi phí chế tạo tên lửa trong một bảng Excel. Phân tích của anh phát hiện ra điều bất ngờ: chi phí sản xuất đã bị thổi phồng gấp hàng chục lần bởi các ông lớn trong ngành công nghiệp không gian. Một chiếc vít đơn giản chỉ giá vài trăm đô la, trong khi giá nguyên liệu—nhôm, titan, thép—lại công khai trên London Metal Exchange. Câu hỏi then chốt là: tại sao lại phải xây dựng một không gian xa xỉ khi chỉ cần thiết kế thông minh?

Với niềm tin đó, Musk đã đến Nga cùng hai người bạn để tìm mua một tên lửa Dnepr đã qua sử dụng. Kết quả thật nhục nhã. Một trưởng phòng thiết kế của Lavochkin đã hắt nước bọt vào anh, coi anh là kẻ giàu có mà không hiểu gì. Họ đề nghị một mức giá không thể chấp nhận và bảo anh “đi đi nếu không có tiền”. Trên đường trở về, trong khi các bạn đồng hành thất vọng, Musk đang gõ trên máy tính của mình. Anh quay lại và cho họ xem bảng tính: “Này, tôi nghĩ chúng ta có thể tự làm được.”

Tháng 2 năm 2002, SpaceX ra đời trong một kho cũ rộng 75 nghìn bộ vuông tại El Segundo, Los Angeles. Tầm nhìn rõ ràng: trở thành “Southwest Airlines của ngành công nghiệp không gian”, cung cấp dịch vụ vận chuyển không gian đáng tin cậy với chi phí thấp. Nhưng thực tế nhanh chóng ập đến. Chế tạo tên lửa không chỉ khó—mà còn cực kỳ đắt đỏ, và SpaceX phải đối mặt với thị trường bị kiểm soát bởi các ông lớn như Boeing và Lockheed Martin, những người có mối quan hệ sâu rộng với chính phủ và thái độ khinh thường kẻ xâm nhập.

Ba thất bại liên tiếp và năm 2008: năm đen tối nhất

Năm 2006, Falcon 1 đầu tiên đã chuẩn bị cho lần phóng thử. Nhỏ bé, thậm chí là tầm thường, như một nguyên mẫu hơn là tên lửa thật. Như dự kiến, nó phát nổ sau 25 giây. Năm sau, lần thử thứ hai còn tồi tệ hơn: tên lửa mất kiểm soát và đâm xuống đất. Năm 2008, lần phóng thứ ba kết thúc bằng vụ va chạm giữa hai tầng trên Thái Bình Dương.

Tiếng cười chế giễu của các chuyên gia và truyền thông không ngừng. Có người bình luận: “Chuyện chế tạo tên lửa giống như viết mã? Chỉ cần vá lỗi là xong?” Nhưng năm 2008 còn hơn thế nữa. Đó là năm sụp đổ toàn diện. Khủng hoảng tài chính tàn phá thế giới, Tesla gần như phá sản, vợ anh bỏ đi sau mười năm chung sống. Quỹ của SpaceX chỉ đủ cho một lần thử cuối cùng. Nếu lần thứ tư thất bại, công ty sẽ bị giải thể và Musk mất tất cả.

Lúc đó, đòn chí mạng ập xuống: những thần tượng thời thơ ấu của Musk, Neil Armstrong và Eugene Cernan—những người cuối cùng đặt chân lên Mặt Trăng—công khai tuyên bố không tin vào dự án của anh. Armstrong nói rõ: “Bạn không hiểu những gì bạn chưa biết.” Nhớ lại những ngày đó trong một cuộc phỏng vấn truyền hình, Musk xúc động sâu sắc. Anh không khóc khi tên lửa nổ tung, cũng không khi công ty gần như phá sản, nhưng lời của các anh hùng đã làm anh tan vỡ. “Họ là thần tượng của tôi,” anh nói, “thật sự rất khó khăn. Tôi ước họ đến xem công việc của tôi khó thế nào.”

Ngày 28 tháng 9 năm 2008: ngày lịch sử thay đổi

Lần phóng thứ tư là tất cả những gì còn lại. Không có lời tuyên bố hoành tráng, không bài phát biểu cảm xúc—chỉ có sự im lặng của phòng điều khiển. Tải trọng đã được lắp ráp bằng những đồng xu cuối cùng còn lại.

Ngày 28 tháng 9 năm 2008, Falcon 1 cất cánh. Một vệt lửa rọi sáng đêm Texas. Lần này tên lửa không phát nổ. Phòng điều khiển giữ im lặng cho đến khi, sau 9 phút, động cơ tắt như dự kiến và tải trọng vào quỹ đạo. Tiếng vỗ tay vang lên. Kimbal, em trai Musk, bắt đầu khóc.

SpaceX trở thành công ty tư nhân đầu tiên trên thế giới thành công trong việc phóng tên lửa vào quỹ đạo. Không chỉ là chiến thắng kỹ thuật; đó còn là “viên thuốc sinh tồn” đã thay đổi dòng chảy lịch sử. Bốn ngày sau, ngày 22 tháng 12, William Gerstenmaier của NASA gọi điện báo tin vui: SpaceX đã ký hợp đồng trị giá 1,6 tỷ đô la cho 12 nhiệm vụ tiếp nhiên liệu tới trạm vũ trụ. “Tôi yêu NASA,” Musk thốt lên, và đổi mật khẩu máy tính thành “ilovenasa”.

Jim Cantrell, một trong những kỹ sư đầu tiên của SpaceX và bạn cũ của Musk, khi nghĩ về thành công đó, đã nói điều sâu sắc: “Thành công của Elon không đến từ tầm nhìn phi thường hay trí tuệ siêu phàm, dù cả hai đều tồn tại—yếu tố quyết định thực sự là trong từ điển của anh ấy, không có từ ‘thất bại’.”

Thách thức bất khả thi: làm tên lửa có thể tái sử dụng

Nếu câu chuyện dừng lại ở đây, đó chỉ là một huyền thoại truyền cảm hứng đơn thuần. Nhưng đổi mới thực sự của SpaceX bắt đầu từ đây.

Musk kiên quyết theo đuổi mục tiêu mà hầu hết các chuyên gia nội bộ đều cho là phi lý: tên lửa phải có thể tái sử dụng, giống như máy bay. Ngành công nghiệp truyền thống không đồng tình. Không phải vì điều đó kỹ thuật không thể, mà vì về mặt thương mại, nghe có vẻ điên rồ—“chẳng ai tái chế cốc giấy dùng một lần,” họ nói. Nhưng Musk phản bác bằng lý luận cứng rắn: nếu máy bay bị vứt bỏ sau mỗi chuyến bay, ai có thể đủ tiền để bay? Nếu tên lửa không thể tái sử dụng, không gian sẽ chỉ dành cho số ít.

Đây chính là “nguyên tắc thứ nhất”—cơ sở của tư duy Musk. Từ những chi phí giả tạo đến các hệ thống phóng dùng một lần, tất cả đều dựa trên những giả định không thể tồn tại khi phân tích kỹ lưỡng.

Ngày 21 tháng 12 năm 2015 đánh dấu một mốc quan trọng khác trong lịch sử khám phá không gian. Falcon 9, chở theo 11 vệ tinh, cất cánh từ Cape Canaveral. Sau 10 phút, điều kỳ diệu xảy ra: tầng đầu tiên trở về thành công tại bãi phóng, hạ cánh thẳng đứng ở Florida như trong một bộ phim viễn tưởng. Những quy tắc cũ của ngành không gian bị xóa bỏ hoàn toàn. Thời đại không gian chi phí thấp chính thức bắt đầu.

Thép không gỉ chống lại huyền thoại carbon

Khi SpaceX bắt đầu phát triển Starship—tên lửa dự định chinh phục Sao Hỏa—ngành công nghiệp vẫn bị ám ảnh bởi các “vật liệu công nghệ cao”. Phán đoán phổ biến là để đến Sao Hỏa, tên lửa phải được chế tạo từ các vật liệu composite phức tạp, đắt tiền bằng sợi carbon. SpaceX đã đầu tư mạnh vào sản xuất các khuôn khổng lồ để quấn sợi carbon.

Nhưng Musk, nhận thấy tiến độ chậm và chi phí cao, đã quay lại các nguyên tắc cơ bản. Anh làm hai phép tính đơn giản: sợi carbon có giá 135 đô la mỗi kg và khó gia công; thép không gỉ 304—cùng loại vật liệu dùng để đĩa ăn—chỉ 3 đô la mỗi kg. “Nhưng thép nặng quá!” các kỹ sư phản đối.

Musk nhấn mạnh một chân lý vật lý đã bị bỏ qua: điểm nóng chảy. Sợi carbon có khả năng chịu nhiệt hạn chế và cần các lớp bảo vệ nhiệt nặng nề, đắt đỏ. Thép không gỉ có điểm nóng chảy 1400 độ và khả năng chịu nhiệt tăng khi tiếp xúc với nhiệt độ cực thấp của oxy lỏng. Tính toán tổng trọng lượng hệ thống cách nhiệt, một tên lửa làm bằng thép không gỉ “nặng” sẽ có trọng lượng tương đương tên lửa làm bằng sợi carbon, nhưng giá thành chỉ bằng 1/40.

Quyết định này giúp SpaceX thoát khỏi các giới hạn của sản xuất chính xác và vật liệu không gian cao cấp. Không cần phòng sạch vô trùng—chỉ cần một chiếc lều ở sa mạc Texas để hàn các tên lửa như người ta làm bồn chứa nước. Nếu chúng nổ tung, không sao—chỉ cần nhặt các mảnh và bắt đầu lại ngày hôm sau. Thái độ thực dụng này—xây dựng kỹ thuật cao với vật liệu giá rẻ—đã trở thành lợi thế cạnh tranh thực sự của SpaceX.

Starlink: kho báu thực sự ẩn sau định giá khủng khiếp

Các đổi mới công nghệ của SpaceX đã tạo ra một định giá ngoạn mục: từ 1,3 tỷ đô la năm 2012, đến 400 tỷ đô la vào tháng 7 năm 2024, và hiện tại là 800 tỷ đô la. Nhưng thực sự dựa vào điều gì để duy trì mức định giá này? Không phải tên lửa, mà là Starlink.

Trước Starlink, SpaceX chỉ nổi tiếng với các video nổ tung và hạ cánh ngoạn mục trên các bản tin. Starlink đã thay đổi tất cả. Hàng nghìn vệ tinh trong quỹ đạo thấp tạo thành mạng lưới cung cấp dịch vụ Internet toàn cầu lớn nhất, biến không gian từ một sân khấu thành hạ tầng thiết yếu như nước và điện.

Dù bạn đang trên một chiếc tàu du lịch ở Thái Bình Dương hay giữa đống đổ nát của một vùng chiến sự, một thiết bị nhận tín hiệu nhỏ như hộp pizza có thể nhận sóng từ hàng trăm km trên cao. Không chỉ cách mạng hóa liên lạc toàn cầu, nó còn trở thành một cỗ máy kiếm tiền thực thụ, mang lại dòng tiền liên tục cho SpaceX.

Tháng 11 năm 2025, số thuê bao Starlink hoạt động toàn cầu đạt 7,65 triệu, với hơn 24,5 triệu người dùng thực tế. Thị trường Bắc Mỹ chiếm 43% tổng số thuê bao, trong khi Hàn Quốc, Đông Nam Á và các thị trường mới nổi khác đóng góp 40% số người dùng mới. Đây chính là lý do Wall Street dám định giá SpaceX cao đến vậy: không phải vì tần suất phóng, mà vì doanh thu định kỳ và dự đoán được từ Starlink.

Các số liệu tài chính cho thấy doanh thu dự kiến của SpaceX năm 2025 là 15 tỷ đô la, và năm 2026 dự kiến tăng lên 22-24 tỷ đô la, trong đó hơn 80% đến từ Starlink. SpaceX đã hoàn toàn chuyển đổi: không còn chỉ là nhà thầu vũ trụ phụ thuộc hợp đồng chính phủ, mà trở thành một tập đoàn viễn thông toàn cầu với vị thế độc quyền.

Tại sao Musk thay đổi ý kiến về Wall Street

Nếu năm 2022 Musk đã nói rõ với nhân viên rằng “việc niêm yết là một lời mời đau đớn” và “giá cổ phiếu chỉ là một thứ gây xao nhãng,” thì điều gì đã khiến ông thay đổi?

Dù tham vọng lớn đến đâu, cần có vốn. Theo kế hoạch của Musk, trong vòng hai năm, chiếc Starship đầu tiên sẽ hạ cánh không người lái xuống Sao Hỏa; trong bốn năm, con người sẽ để lại dấu ấn trên hành tinh đỏ. Tầm nhìn cuối cùng—xây dựng một thành phố tự cung tự cấp trên Sao Hỏa trong vòng 20 năm với 1.000 chiếc Starship—đòi hỏi một khoản tiền khổng lồ. Chính vì vậy Musk đã thay đổi ý kiến. Không phải để “trốn thoát với chiến lợi phẩm” như truyền thống, mà là để “cung cấp nhiên liệu” cho một nhiệm vụ còn lớn hơn.

Trong nhiều cuộc phỏng vấn, Musk đã thẳng thắn nói rằng mục đích duy nhất của việc tích lũy của cải là để biến loài người thành một “loài đa hành tinh”. Từ góc nhìn này, hàng trăm tỷ đô la huy động qua IPO chính là “phí xuyên sao” mà Musk yêu cầu cư dân Trái đất trả để đổi lấy con đường tới tương lai.

Đợt IPO lớn nhất trong lịch sử nhân loại này không biến thành những du thuyền xa hoa nội thất như mơ ước, cũng không trở thành biểu tượng của sự phù phiếm cá nhân, mà là nhiên liệu, thép và oxy—những vật liệu thật sự sẽ lát đường dài tới Sao Hỏa và xa hơn nữa.

Thời khắc quyết định

Trong thị trường Bắc Mỹ và toàn cầu, các nhà đầu tư đã bắt đầu chuẩn bị để đón lấy cơ hội lịch sử này. Các kỹ sư và công nhân của SpaceX, những người đã ngủ trên sàn nhà các nhà máy ở Boca Chica và Hawthorne, sống sót qua vô số thử thách sản xuất, sắp trở thành triệu phú, tỷ phú. Nhưng thành quả thực sự không phải là sự giàu có cá nhân của họ, mà chính là nhiên liệu sẽ thúc đẩy kỷ nguyên khám phá nhân loại tiếp theo.