Tại sao Lệ Thần lại từ chối trốn thoát, chọn đi đến cái chết?

Hơn 100 năm trước, vào cuối tháng 12, tại công viên Luneta ở Manila, một người đã đón nhận tiếng súng trong sự bình thản khác thường. Người đó chính là José Rizal — anh hùng dân tộc Philippines. Ông hoàn toàn có thể trốn thoát, nhưng không.

Một anh hùng bị ghi nhớ sai lệch

Trớ trêu thay, ngày kỷ niệm Rizal vào ngày 30 tháng 12 đã trở thành một thông tin khác trên lịch. Đối với nhiều người Philippines, đó có thể chỉ là một ngày nghỉ có lương, để ngủ nướng và xem phim. Nhưng chính điều này lại cho thấy tại sao câu chuyện về Rizal vẫn còn nóng hổi đến ngày nay — bởi vì chúng ta thực sự đã quên ông muốn nói gì.

Trong thời đại cuộc sống đủ thứ rối rắm, còn ai quan tâm đến một nhân vật của thế kỷ 19 nữa không? Câu trả lời là: Chính vì điều đó, sự sống và cái chết của Rizal vẫn còn phù hợp.

Tại sao ông không trốn?

Vài tháng trước tháng 12 năm 1896, Katipunan (một tổ chức cách mạng Philippines) đã cố gắng giải thoát Rizal khỏi nơi lưu đày Dapitan. Lãnh đạo cuộc cách mạng, Andres Bonifacio, thậm chí đã mời ông cùng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa.

Rizal đã từ chối.

Lý do của ông rất thực tế: ông cho rằng đồng bào của mình chưa sẵn sàng để phát động cuộc khởi nghĩa toàn diện, hành động vội vàng chỉ mang lại máu đổ vô nghĩa. Đó không phải là sự nhút nhát, mà là một phán đoán thực tế.

Rizal và Katipunan theo đuổi con đường tự do khác nhau. Rizal muốn giải phóng qua cải cách, còn Katipunan chọn cách dùng cách mạng để độc lập. Hai con đường, cùng một đích đến.

Nhưng sự khác biệt này cuối cùng đã quyết định số phận của Rizal. Dù chiến dịch tuyên truyền của ông vô hình đã truyền cảm hứng cho tinh thần cách mạng, nhưng trong một tuyên bố công khai vào tháng 12 năm 1896, ông đã thẳng thắn lên án cuộc khởi nghĩa này:

“Tôi thực sự lên án cuộc khởi nghĩa — nó làm nhục người Philippines. Tôi ghét thủ đoạn phạm tội của nó, phủ nhận mọi phần tham gia của mình.”

Quan điểm này khiến ông trở thành mối đe dọa trong mắt chính quyền thực dân Tây Ban Nha.

Tại sao sự từ chối của ông thực ra đã thay đổi tất cả?

Nhà sử học Renato Constantino có một nhận xét tinh tế: các bài viết tuyên truyền của Rizal không khiến người Philippines gần gũi hơn với Tây Ban Nha, mà lại ăn sâu vào ý thức ly khai. Sự thúc đẩy Tây Ban Nha hóa, ngược lại, đã biến thành sự thức tỉnh của ý thức dân tộc đặc biệt.

Chính Rizal tin rằng Tây Ban Nha hóa là khả thi — ông ngưỡng mộ nghệ thuật, văn hóa và tự do tư tưởng của châu Âu. Nhưng thực tế đã dạy ông nhiều lần rằng đồng hóa là một ảo tưởng. Trong tranh chấp đất đai ở Calamba, xung đột giữa các tu sĩ Dòng Tên địa phương và gia đình ông đã khiến ông nhận ra điều này rõ ràng hơn bao giờ hết. Năm 1887, ông viết thư cho bạn:

“Người Philippines lâu nay mong muốn Tây Ban Nha hóa, nhưng ước vọng đó là sai lầm.”

Constantino gọi Rizal là một “ý thức không có phong trào” — ông không lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, nhưng đã thức tỉnh người dân. Các tác phẩm của ông như một nhà bình luận xã hội đã trở thành một phần của cuộc phản kháng truyền thống, và truyền thống này cuối cùng đã biến thành cuộc cách mạng.

Tiếng súng năm 1896 đã thay đổi điều gì?

Khi tiếng súng vang lên, José Rizal đã ngã xuống. Nhưng thứ được nâng lên là thứ lớn hơn chính ông.

Việc ông bị xử tử đã củng cố khát vọng độc lập của nhân dân, đoàn kết các phong trào phân tán, và tạo ra sự chắc chắn về đạo đức cho cuộc cách mạng. Không có Rizal, cuộc khởi nghĩa có thể vẫn xảy ra, nhưng sẽ phân tán hơn, thiếu liên kết, thiếu tinh thần hỗ trợ.

Nhà sử học Ambeth Ocampo ghi lại sự bình tĩnh đáng sợ của Rizal trước khi chết. Người ta nói rằng mạch đập của ông vẫn bình thường trước khi bị xử tử. Ông còn tự giải thích tại sao không tự cứu mình:

“Tôi muốn chứng minh cho những người phủ nhận chủ nghĩa yêu nước của chúng ta rằng, chúng ta biết cách chết vì trách nhiệm và niềm tin. Chết vì đất nước yêu thương, chết là gì nữa?”

Ocampo gọi ông là “anh hùng tự ý thức” — vì Rizal hoàn toàn hiểu rõ hậu quả của lựa chọn của mình.

Bài học đương đại: Rizal đã lỗi thời chưa?

Ngày nay, Rizal thường được xây dựng thành một anh hùng thiêng liêng, được chính thức công nhận. Di sản của ông phần nào được hình thành từ lịch sử thời kỳ Mỹ thuộc địa. Một số học giả thẳng thắn cho rằng, người Mỹ tôn kính Rizal vì ông “không thích chiến tranh như Aguinaldo, không quá cấp tiến như Bonifacio” — ông là hình mẫu anh hùng dễ dàng điều khiển hơn.

Nhưng chính Rizal không cần danh hiệu chính thức này để chứng minh giá trị của mình.

Điều quan trọng là chúng ta cần nhân hóa Rizal, chứ không thần thánh hóa ông. Như vậy, ta mới có thể đặt ra những câu hỏi tốt hơn: Những lựa chọn nào của ông vẫn còn đáng để học hỏi? Những gì đã trở nên lỗi thời?

Constantino trong bài viết “Nhiệm vụ của chúng ta: Làm cho Rizal trở nên lỗi thời” đã nói rằng, miễn là tham nhũng và bất công còn tồn tại, hình mẫu của Rizal vẫn còn phù hợp. Một khi đất nước thực sự loại bỏ những căn bệnh này, sứ mệnh của ông mới hoàn thành.

Nhưng rõ ràng, đất nước này còn xa mới đạt đến mức đó.

Bài học cuối cùng

Di sản thực sự của Rizal không nằm ở cách ông chết, mà ở lý do tại sao ông từ chối tự cứu mình — tại sao ông sẵn sàng chết mà không phản bội niềm tin của mình.

Trong một thời đại đầy cám dỗ và áp lực, đó có thể là bài học bền vững nhất: kiên quyết chống lại sự thỏa hiệp.

Rizal không chết vì chủ nghĩa anh hùng. Ông chỉ từ chối phản bội chính mình.