Giai đoạn cuối của sự suy tàn đế chế: Chu kỳ lịch sử, chu trình nợ lớn và bối cảnh toàn cầu hiện tại

Viết bài: Châu Tử Hành

Giới thiệu: Tính tất yếu của chu kỳ và điểm ngoặt hiện tại

Trong lịch sử, mỗi đế chế lớn và hệ thống dự trữ tiền tệ đều trải qua chu kỳ đầy đủ từ sự trỗi dậy, thịnh vượng đến suy tàn và tái thiết. Mô hình này không phải ngẫu nhiên, mà do các lực lượng mang tính cấu trúc thúc đẩy, bao gồm tích tụ nợ quá mức, mất giá tiền tệ, gia tăng xung đột nội bộ và sự trỗi dậy của các đối thủ bên ngoài. Ray Dalio gọi đó là “Chu kỳ lớn” (Big Cycle), nhấn mạnh sự chuyển đổi từ trật tự dựa trên quy tắc sang trạng thái hỗn loạn giống như “luật rừng”. Hiện nay, toàn cầu đang ở giai đoạn cuối của chu kỳ này, đặc trưng bởi quy mô trái phiếu chính phủ Mỹ tăng vọt, tỷ lệ phần trăm dự trữ toàn cầu bằng USD liên tục giảm, và các lực lượng mới xây dựng hệ thống thay thế qua vàng và các tài sản cứng khác.

Theo dữ liệu của Bộ Tài chính Mỹ, tính đến tháng 3 năm 2026, tổng nợ công Mỹ đã vượt 39 nghìn tỷ USD, tăng khoảng 2,64 nghìn tỷ USD so với năm trước, trung bình mỗi ngày tăng hơn 7,2 tỷ USD. Tỷ lệ nợ so với GDP liên tục tăng, nợ do công chúng nắm giữ đã vượt 31 nghìn tỷ USD, dự kiến đến năm 2036 sẽ lên tới 120% GDP. Mức nợ này vượt xa kỷ lục lịch sử, gần bằng đỉnh điểm sau Thế chiến II, nhưng lại xảy ra trong thời kỳ mở rộng kinh tế hòa bình, cho thấy sự mất cân đối mang tính cấu trúc.

Tỷ lệ phần trăm dự trữ ngoại hối toàn cầu bằng USD đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 1994, ước tính khoảng 56,8% vào quý IV năm 2025. Mặc dù USD vẫn chiếm ưu thế trong thương mại và giao dịch quốc tế (chiếm 89% các giao dịch ngoại hối), nhưng vị thế thống trị của nó đang bị xói mòn hệ thốngically. Các quốc gia thuộc BRICS (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi và các thành viên mở rộng) tích cực thúc đẩy quá trình phi đô la hóa bằng cách tăng cường thanh toán bằng tiền nội địa và dự trữ vàng. Những thay đổi này không phải là sự kiện riêng lẻ, mà phản ánh mô hình suy tàn của đế chế theo kiểu lặp lại trong thời đại mới. Hệ thống phức tạp hiện đại che giấu các mô hình nền tảng, nhưng không thể thay đổi logic nội tại của nó.

Mô hình lịch sử: Hà Lan, Anh và Mỹ theo những quỹ đạo tương tự

Suy tàn của đế chế theo các mô hình có thể nhận diện rõ ràng. Đế chế Hà Lan thế kỷ 16-17 trỗi dậy dựa trên đổi mới thương mại và tài chính, đồng guilder Hà Lan từng là dự trữ tiền tệ toàn cầu sơ khai. Hà Lan tích lũy của cải qua mạng lưới thương mại và quyền bá chủ trên biển, nhưng chi tiêu chiến tranh liên tục và nợ nần dẫn đến mất giá tiền tệ và căng thẳng nội bộ, cuối cùng bị Anh vượt mặt. Trong thế kỷ 18-19, Anh kế thừa vị thế bá chủ, đồng bảng Anh chi phối thương mại toàn cầu cho đến Thế chiến I và II, khi nợ nần khổng lồ và làn sóng độc lập của các thuộc địa khiến đế chế suy yếu. Sau Thế chiến II, Mỹ thiết lập trật tự dựa trên hệ thống Bretton Woods, trong đó đồng USD dựa trên vàng trở thành đồng tiền neo giữ toàn cầu.

Điểm chung của các ví dụ này là: thành công ban đầu thúc đẩy mở rộng nợ. Khi tăng trưởng mạnh, vay mượn tăng tốc, cung tiền tăng tạo ra ảo tưởng thịnh vượng ngắn hạn. Murray Rothbard mô tả lạm phát là “ảo tưởng thịnh vượng dành cho nạn nhân”, trong ngắn hạn, thu nhập và giá tài sản tăng, nhưng sức mua thực giảm, dẫn đến mất cân bằng căn bản. Cả Hà Lan và Anh đều rơi vào giai đoạn suy tàn sau khi nợ nần không bền vững, uy tín tiền tệ mất đi, đối thủ xây dựng hệ thống thay thế và xung đột nội bộ gia tăng. Chiến tranh thường là chất xúc tác hoặc kết thúc của chu kỳ.

Mỹ từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đóng vai trò tương tự. Năm 1944, Hội nghị Bretton Woods thiết lập hệ thống liên kết USD với vàng, Mỹ nắm giữ phần lớn dự trữ vàng toàn cầu, chi phối quy tắc thương mại và tài chính. Ban đầu, hệ thống này thúc đẩy ổn định và tăng trưởng toàn cầu. Nhưng chính thành công lại gieo mầm suy tàn: sự tăng trưởng liên tục dựa vào việc bơm thêm tiền tệ chứ không tạo ra của cải thực sự. Việc phát hành tiền không tạo ra của cải mới, mà chỉ làm loãng giá trị hiện có, dẫn đến phân phối lại của cải.

Khởi đầu chu kỳ: Chiến tranh và xây dựng hệ thống

Mỗi chu kỳ bắt đầu từ sự tái thiết sau chiến tranh. Lực lượng mới xác lập kiểm soát hệ thống tiền tệ, thương mại và quy tắc toàn cầu. Khi không có đối thủ cạnh tranh, hệ thống vận hành trơn tru. Mỹ sau chiến tranh thế giới thứ hai đúng như vậy: ưu thế quân sự và kinh tế cộng với dự trữ vàng giúp xây dựng trật tự hậu chiến. Các chính sách như Kế hoạch Marshall củng cố vị thế này, đồng USD trở thành phương tiện thanh toán và dự trữ quốc tế ưu tiên.

Tuy nhiên, thành công của hệ thống dẫn đến việc thúc đẩy vay mượn tăng tốc. Tăng trưởng dựa vào mở rộng tiền tệ, tạo ra vòng lặp tự củng cố: “tăng trưởng dựa trên nhiều đơn vị tiền tệ hơn”. Từ bên ngoài, đó là thịnh vượng; bên trong, là các vết nứt của nền móng. Cấu trúc không thể duy trì mãi gánh nặng nợ quá mức. Khi tăng trưởng chậm lại, áp lực giảm phát xuất hiện, các nhà hoạch định chính sách thường dùng công cụ là phát hành thêm tiền. Điều này đánh dấu chuyển đổi từ thịnh vượng sang điểm ngoặt.

Ảo tưởng thịnh vượng và phân phối lại lạm phát

Việc phát hành tiền tạo ra ảo tưởng thịnh vượng. Chi phí sinh hoạt tăng, giá thực phẩm, nhà ở và các mặt hàng thiết yếu khác tăng, trong khi thu nhập thường chậm tăng. Khả năng tiếp cận nhà ở giảm, nhóm thu nhập thấp cảm nhận áp lực thực tế. Mặc dù thu nhập danh nghĩa tăng, của cải thực bị xói mòn. Hiệu ứng này không phân phối đều: các nhóm tinh hoa gần nguồn tạo tiền hưởng lợi trước, qua tăng giá tài sản và các kênh tài chính; những người có thu nhập cố định và dân thường gánh chịu tác động lớn nhất.

Giàu có của Mỹ đã đạt mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Năm 2025, tỷ lệ tài sản ròng của 1% giàu nhất gần 32%, trong khi 50% dưới đáy chỉ chiếm 2,5%. Hệ số Gini duy trì ở mức cao, phản ánh mô hình phục hồi kiểu chữ K: người sở hữu tài sản hưởng lợi từ tăng giá cổ phiếu và bất động sản, người dựa vào lương thì đối mặt với áp lực lạm phát đình trệ. Trong sáu năm qua, khoảng cách này mở rộng nhanh, làm trầm trọng thêm chia rẽ xã hội và chính trị. Xung đột nội bộ tạo cơ hội cho các đối thủ bên ngoài, làm suy yếu sức mạnh đoàn kết của lực lượng thống trị.

Các bằng chứng lịch sử cho thấy, mở rộng tiền tệ không thể duy trì thịnh vượng lâu dài. Cuối cùng, suy thoái kinh tế buộc phải in thêm tiền, tạo thành vòng luẩn quẩn: nợ tăng, lạm phát leo thang, mức sống thực giảm, cực đoan chính trị trỗi dậy.

Xung đột nội bộ và thách thức bên ngoài

Khi mở rộng tiền tệ và tín dụng vượt quá giới hạn, áp lực không chỉ dừng lại ở lĩnh vực tài chính mà còn lan sang chính trị và xã hội. Sự phân chia quốc gia gia tăng, tranh chấp phân phối nguồn lực trở nên gay gắt. Lúc này, các đối thủ bên ngoài đã chuẩn bị các phương án thay thế. Trong lịch sử, mỗi đế chế đạt đỉnh đều đi đến suy thoái. Các đối thủ xây dựng hệ thống song song, thách thức trật tự hiện tại.

Hiện nay, Mỹ đang đối mặt với các động thái tương tự. Việc sử dụng USD như vũ khí — đóng băng dự trữ, cắt đứt thương mại — gây bất bình toàn cầu. Nhiều quốc gia tìm cách giảm phụ thuộc vào hệ thống tiền tệ đơn nhất. Tỷ lệ dự trữ ngoại hối bằng USD giảm rõ rệt trong 25 năm qua, các quốc gia BRICS thúc đẩy thương mại bằng tiền nội địa và các hệ thống thanh toán thay thế. Trung Quốc và Nga, trong thương mại song phương, hơn 99% sử dụng đồng rúp và nhân dân tệ để thanh toán. Các quốc gia như Brazil cũng ký kết các thỏa thuận tương tự, tỷ lệ thanh toán bằng tiền nội địa chiếm khoảng một phần ba thương mại toàn cầu.

Những biện pháp này làm suy yếu vị thế thống trị của USD, nhưng không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Phi đô la hóa là quá trình dần dần, chịu ảnh hưởng của căng thẳng địa chính trị. Từ năm 2022, Nga đẩy nhanh chuyển hướng sang vàng và tài sản phi USD do các lệnh trừng phạt, vàng dự trữ của họ tăng giá trị phần nào bù đắp thiệt hại do đóng băng tài sản. Các quốc gia thuộc BRICS+ hiện nắm giữ khoảng 17,4% dự trữ vàng toàn cầu, tăng mạnh so với 11,2% năm 2019.

Quá trình phi đô la hóa và nỗ lực thay thế của BRICS

Phi đô la hóa thể hiện qua nhiều khía cạnh. Trước tiên là đa dạng hóa dự trữ: tỷ lệ USD giảm xuống mức thấp nhất trong 31 năm, còn 56,8%. Thứ hai là chuyển đổi trong thanh toán thương mại: sử dụng tiền nội địa trong nội bộ BRICS tăng, giảm vai trò trung gian của USD. Thứ ba là xây dựng hạ tầng thanh toán thay thế: hệ thống thay thế SWIFT đang dần hình thành.

Vàng đóng vai trò then chốt trong quá trình này. Các quốc gia BRICS kiểm soát khoảng 50% sản lượng vàng toàn cầu và dẫn đầu trong mua vàng của ngân hàng trung ương. Trong giai đoạn 2020-2024, các ngân hàng trung ương của BRICS mua hơn một nửa lượng vàng của toàn cầu. Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc từ tháng 10 năm 2024 liên tục mua vàng trong 18 tháng, đến tháng 3 năm 2026, dự trữ chính thức ước tính khoảng 2.313 tấn (một số dữ liệu ước tính cao hơn), chiếm khoảng 9% dự trữ ngoại hối của họ. Dự trữ của Nga đạt 2.336 tấn, Ấn Độ 880 tấn. Ba quốc gia này chiếm phần lớn trong tổng dự trữ vàng của BRICS.

Ngay cả khi giá vàng tháng 3 năm 2026 có điều chỉnh giảm (giá vàng LBMA giảm khoảng 12%, là tháng tệ nhất kể từ 2008), Trung Quốc vẫn tiếp tục mua vào, không xem vàng là công cụ giao dịch ngắn hạn mà là vị thế chiến lược dài hạn. BRICS tích lũy vàng để xây dựng dự trữ cứng, chuẩn bị cho khả năng tái cấu trúc tiền tệ. Kinh nghiệm lịch sử cho thấy, sau thất bại của tiền tệ, các chủ thể nắm giữ tài sản có giá trị thực (như vàng) mới giữ được giá trị, trong khi người nắm giữ tiền giấy thiệt hại nặng nề.

Ray Dalio gần đây nhấn mạnh, thế giới hiện nay giống như trước năm 1945 hơn là thời kỳ hậu chiến, với các đặc điểm của khủng hoảng nợ, hỗn loạn chính trị và trật tự thế giới mới. Ông nhấn mạnh, không có chính phủ, hệ thống kinh tế, tiền tệ hay đế chế nào tồn tại vĩnh viễn, nhưng ít ai chuẩn bị cho điều đó.

Giai đoạn hiện tại: Tái cấu trúc nợ và áp lực hệ thống

Nhiều phân tích cho rằng Mỹ đang ở giai đoạn thứ năm của chu kỳ lớn: giai đoạn tái cấu trúc nợ và hệ thống. Quy mô trái phiếu chính phủ, thâm hụt liên tục (đến năm 2026, thâm hụt ngân sách đã lên tới hàng nghìn tỷ USD), chính trị cực đoan và các thách thức bên ngoài đồng thời diễn ra. Việc bảo vệ USD đòi hỏi chi tiêu và vay mượn nhiều hơn, tạo ra áp lực tự củng cố.

Giai đoạn này không chính xác trùng khớp với một mốc thời gian cụ thể, mà là mô hình kéo dài. Sau quá trình tích tụ chậm, các thay đổi có thể đột ngột gia tăng. Trong lịch sử, Hà Lan và Anh đều đối mặt với áp lực tiền tệ, rủi ro chiến tranh và tái thiết trật tự trong giai đoạn này. Khả năng bền vững của nợ Mỹ hiện nay bị đặt câu hỏi: chi phí lãi đã gần hoặc vượt 1 nghìn tỷ USD/năm, gây áp lực lên các khoản ngân sách khác. Dự báo của CBO cho thấy, con đường nợ không thể duy trì nếu không có các điều chỉnh lớn về tài chính.

Về nội bộ, phân phối lại của cải làm gia tăng căng thẳng xã hội. Về bên ngoài, các sự kiện địa chính trị như căng thẳng Trung Đông (nguy cơ liên quan đến eo biển Hormuz) không chỉ ảnh hưởng đến giá dầu mà còn làm nổi bật tính dễ tổn thương của chuỗi cung ứng toàn cầu và áp lực hệ thống tiền tệ. Chi phí chiến tranh làm tăng nợ, đẩy nhanh chu kỳ.

Cơ chế tái thiết sau thất bại của tiền tệ

Khi đế chế và hệ thống tiền tệ sụp đổ, tài sản nào sẽ thắng thế trong quá trình tái thiết? Câu trả lời rõ ràng trong lịch sử là: tiền giấy không có giá trị nội tại, giá trị của nó có thể bị chính phủ quyết định thay đổi tùy ý. Sau khi điều chỉnh hoặc tái thiết, người nắm giữ tiền thất bại sẽ mất phần lớn tài sản. Tiền tệ thực — như vàng — cung cấp sự bảo vệ. Trong các lần tái thiết, vàng luôn đóng vai trò trung tâm để neo giữ hệ thống tiền tệ mới.

Các đối thủ cạnh tranh như Trung Quốc đang tích cực mua vàng quy mô lớn để định vị cho kịch bản này. Trung Quốc không quan tâm đến biến động giá vàng ngắn hạn, mà tập trung vào dài hạn: khi hệ thống hiện tại mất giá rõ rệt, vàng sẽ trở thành nhu cầu chính. Sự điều chỉnh giá tháng 3 năm 2026 chưa ngăn cản đà mua vào của họ, thể hiện chiến lược dài hạn chứ không phải đầu cơ ngắn hạn.

Các tài sản khác trong các lần tái thiết lịch sử có thể khác nhau, nhưng tính bền vững của vàng khiến nó nổi bật. Việc tái thiết tiền tệ thường đi kèm với việc thiết lập trật tự mới, người nắm giữ tài sản cứng có thể vượt qua các chu kỳ.

Đánh giá rủi ro và các kịch bản tiềm năng

Chu kỳ hiện tại đối mặt với nhiều rủi ro chồng chất: mức nợ cao hạn chế không gian chính sách, lạm phát và tăng trưởng khó khăn, xung đột địa chính trị có thể gây gián đoạn chuỗi cung ứng hoặc tăng giá năng lượng. Sự chia rẽ chính trị làm giảm hiệu quả ra quyết định, cạnh tranh bên ngoài thúc đẩy phi đô la hóa nhanh hơn. Dù USD vẫn duy trì vị thế trong ngắn hạn, xu hướng giảm phần trăm thị phần dài hạn rõ ràng.

Kịch bản 1: Điều chỉnh dần dần. Thông qua kỷ luật tài chính và cải cách cấu trúc, Mỹ có thể trì hoãn suy thoái, nhưng các tiền lệ lịch sử cho thấy, khi nợ vượt quá ngưỡng, việc đảo ngược rất khó khăn. Kịch bản 2: Khủng hoảng nhanh. Các cú sốc bên ngoài (như xung đột quy mô lớn hoặc mất niềm tin) có thể dẫn đến mất giá USD đột ngột, buộc phải tái thiết nhanh chóng. Kịch bản 3: Xu hướng đa cực hình thành, USD cùng các đồng tiền/tài sản khác tồn tại song song, nhưng mất đi vị trí độc tôn.

Dù theo hướng nào, quy luật chu kỳ cho thấy, giai đoạn thứ sáu — có thể là xung đột lớn hoặc tái thiết trật tự — đã đến gần. Quá trình diễn biến chậm rồi đột ngột tăng tốc là đặc trưng điển hình.

Kết luận: Nhận diện mô hình và định vị dài hạn

Suy tàn đế chế không phải là định mệnh, mà là quá trình có thể nhận diện qua các mô hình lịch sử. Sự phức tạp che giấu các mô hình, nhưng không thể loại bỏ sức mạnh của chúng. Mỹ hiện nay đối mặt với nợ không bền vững, uy tín tiền tệ suy giảm, bất bình đẳng nội bộ và xây dựng hệ thống thay thế bên ngoài, đều rất giống các ví dụ của Hà Lan, Anh trước đây. Nỗ lực tích trữ vàng và phi đô la hóa của BRICS càng khẳng định xu hướng chuyển đổi này.

Những quan sát của Ray Dalio đáng để chú ý: hầu hết mọi người đều ngạc nhiên và thiệt hại khi hệ thống thất bại. Hiểu rõ sự khác biệt giữa tiền tệ và dự trữ giá trị thực — thứ dễ bị thao túng, còn thứ cung cấp bảo vệ qua chu kỳ — là chìa khóa. Vàng đã nhiều lần chứng minh vai trò trong các lần tái thiết hệ thống. Các hành động của các chủ thể như Trung Quốc càng củng cố tín hiệu này.

Toàn cầu hiện đang ở ngưỡng chuyển đổi từ trật tự quy tắc sang các động thái mới. Nhận diện mô hình giúp dự báo sớm rủi ro, cân nhắc đa dạng hóa chiến lược để ứng phó với biến động tiềm năng. Chu kỳ lịch sử nhắc nhở: ảo tưởng thịnh vượng cuối cùng cũng sẽ tan biến, và các giá trị dự trữ bền vững sẽ thể hiện lợi thế trong quá trình tái thiết. Phân tích này dựa trên dữ liệu kinh tế công khai và so sánh lịch sử, nhằm cung cấp khung khách quan chứ không phải dự đoán chính xác. Các diễn biến trong tương lai phụ thuộc vào chính sách và các sự kiện toàn cầu tương tác, nhưng các mô hình nền tảng luôn mang lại những hiểu biết sâu sắc.